در آستانه پایان یافتن ماه مبارک رمضان، دغدغه‌های معنوی و اجتماعی در دل‌های مؤمنان اوج می‌گیرد. این روزها، امت اسلامی نه تنها در حال وداع با ضیافت الهی است، بلکه در پی شهادت رهبر عزیز خود، با آزمونی سخت و تاریخی مواجه شده است. در چنین شرایطی که دشمنان با تمام توان به دنبال ایجاد تفرقه و یأس هستند، این پرسش مطرح می‌شود که چگونه می‌توان با تکیه بر مبانی ایمانی، مسیر مقاومت و پیشرفت را ادامه داد و از گردنه‌های سخت عبور کرد؟ آیا راهکارهای معنوی و قرآنی، صرفاً برای آرامش فردی هستند یا می‌توانند به عنوان پشتوانه‌ای قدرتمند برای حفظ انسجام و عبور از بحران‌های ملی عمل کنند؟ برای بررسی چگونگی استفاده از ظرفیت‌های دینی و قرآنی در این برهه حساس، با حجت‌الاسلام والمسلمین سید محمدتقی قادری، استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم به گفت‌وگو نشسته‌ایم. وی با نگاهی کارشناسانه به مبانی قرآنی، دو راهکار اساسی را برای تقویت بنیه معنوی جامعه و استمرار مسیر انقلاب اسلامی تبیین می‌کند.

تقویت پشتوانه معنوی در شرایط بحرانی

حجت‌الاسلام قادری با اشاره به شرایط فعلی کشور و تلاش سربازان اسلام در مقابله با دشمنان، تأکید می‌کند: با وجود موفقیت‌های میدانی در به بن‌بست کشاندن دشمن، اگر پشتوانه معنوی این حرکت عظیم تقویت نشود، دستیابی به نتیجه نهایی به تأخیر خواهد افتاد. یکی از مهم‌ترین مسائلی که در این مقطع زمانی باید مورد توجه قرار گیرد و مردم به آن ترغیب شوند، مسئله دعا، مناجات و نیایش است. اگر جامعه‌ای می‌خواهد مورد لطف و نصرت الهی قرار گیرد، تنها راهکار آن، ورود دعا به متن زندگی است.
‏وی با بیان اینکه دعا یکی از مراتب سلوک معنوی نتیجه‌بخش است، با دو دلیل قرآنی بر اهمیت این موضوع اشاره می‌کند: دلیل اول، آیه ۷۷ سوره فرقان است که خداوند متعال می‌فرماید: ‏«قُلْ مَا یَعْبَأُ بِکُمْ رَبِّی لَوْلَا دُعَاؤُکُمْ»؛‏ بگو اگر دعای شما نباشد، پروردگارم هیچ اعتنایی به شما نمی‌کند. این آیه به‌صراحت بیان می‌کند اگر دعا در متن زندگی فردی و اجتماعی نهادینه نشود، انسان از چشم خدا ساقط خواهد شد. اگر جامعه‌ای می‌خواهد مورد لطف و توجه خدا قرار گیرد و نصرت الهی را در زندگی خود ببیند، راهکار فقط و فقط دعا کردن است. دلیل دوم آیه ۱۲۴ سوره طه است که به تبعات رویگردانی از ذکر الهی می‌پردازد. دعا، تجلی نهایی ذکر است؛ اگر کسی از ذکر الهی سر باز زند و آن را جدی نگیرد، از دو نعمت محروم می‌شود. ‏«وَمَنْ أَعْرَضَ عَن ذِکْرِی فَإِنَّ لَهُ مَعِیشَةً ضَنکًا»؛ یعنی هر کس از یاد من روی گرداند، زندگی تنگ و سختی خواهد داشت. محرومیت اول، محروم شدن از لذت و لطافت روحانی و محرومیت دوم، تنگناهای عدیده و مشکلات فراوان در همین دنیاست. بنابراین، اگر فرد و جامعه‌ای ذکر و دعا را در متن زندگی خود قرار دهد، نه تنها در تنگنا قرار نمی‌گیرد، بلکه نصرت الهی را به‌وضوح مشاهده خواهد کرد.

یقین به استجابت، لازمه اصلی دعا

این استاد سطوح عالی حوزه با اشاره به اینکه مردم باید به استجابت دعا یقین داشته باشند، تأکید می‌کند: این یقین، زمینه‌ساز اقدام به دعاست. دراین مورد نیز دو دلیل قرآنی وجود دارد که نشان می‌دهد دعا قطعاً مستجاب می‌شود. دلیل اول، آیه ۶۰ سوره غافر است: ‏«ادْعُونِی أَسْتَجِبْ لَکُمْ»؛ مرا بخوانید تا شما را اجابت کنم. خداوند همه بندگانش را دعوت می‌کند دعا کنند و وعده حتمی می‌دهد قطعاً دعایشان را به اجابت می‌رساند. محال است خدا وعده دهد و خلاف آن عمل کند. بنابراین، پس از اطمینان از اینکه دعا راه سلوک معنوی است، باید به حکم این آیه، مؤمن به این شویم که دعا حتماً مستجاب می‌شود.
استاد قادری ‏نزدیکی خداوند به بنده دعاکننده را یادآور شده و تشریح می‌کند: در آیه ۱۸۶ سوره بقره به نزدیکی خداوند به بنده در هنگام دعا اشاره شده است. ‏«وَإِذَا سَأَلَکَ عِبَادِی عَنِّی فَإِنِّی قَرِیبٌ أُجِیبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ»؛ و هنگامی که بندگانم از تو درباره من بپرسند، بگو من نزدیکم؛ دعای دعاکننده را هنگامی که مرا بخواند اجابت می‌کنم. نزدیک‌ترین فرد به بنده که می‌تواند به خواسته‌اش پاسخ دهد، خود خداوند است. اگر این هنر را داشته باشیم و به این نتیجه برسیم که راهکار خروج از بن‌بست، دعاست، قطعاً دعا به استجابت می‌رسد.

اضطرار و توسل، شروط استجابت دعا

این کارشناس دینی در توضیح شرایط استجابت دعا توضیح می‌دهد: برای استجابت دعا باید سه شرط رعایت شود. شرط اول، حالت اضطرار است که در آیه ۶۲ سوره نمل به آن اشاره شده است: ‏«أَمَّن یُجِیبُ الْمُضْطَرَّ إِذَا دَعَاهُ وَیَکْشِفُ السُّوءَ» کیست آن که دعای مضطر را اجابت می‌کند، هنگامی که او را بخواند و گرفتاری را برطرف می‌سازد؟ دعایی به اجابت می‌رسد که شخص دعاکننده در حالت اضطرار باشد؛ یعنی به قدری ملتمسانه از خدا درخواست کند که نشان دهد وجودش محتاج و نیازمند است. این اضطرار باید آمیخته به انقطاع باشد؛ یعنی فرد راهی جز خدا نبیند. اگر اضطرار، مقدمه‌ای برای انقطاع باشد، محال است دعا به استجابت نرسد. او این حالت را به درخواست کودک از مادرش تشبیه می‌کند که با عجز و التماس، مادر را تسلیم خواسته خود می‌کند. پس از اضطرار و انقطاع، اگر فرد بتواند از توسل استفاده کند و کسانی را که آبرومند در پیشگاه خدا هستند، واسطه قرار دهد، تردید نکند این وعده الهی است که به برکت آبروی این آبرومندان، دعا به استجابت می‌رسد. در آیه ۳۵ سوره مائده آمده است: ‏«یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَابْتَغُوا إِلَیْهِ الْوَسِیلَةَ» ای کسانی که ایمان آورده‌اید، از خدا پروا کنید و وسیله‌ای برای رسیدن به او بجویید. توسل خاصیتی ذاتی دارد که کارهای نشدنی را در یک لحظه شدنی می‌کند.

الگوگیری از سیره ائمه(ع) در دعا

وی در تشریح ‏سیره ائمه(ع) در شرایط دشوار و استفاده از دعا بیان می‌کند: ائمه(ع) در جاهای سخت، از دعا برای خروج از بن‌بست استفاده می‌کردند. یکی از نمونه‌های آن، دعای جوشن کبیر است. این دعا در زمانی صادر شد که پیغمبر اکرم(ص) در یکی از جنگ‌ها، زره بر تن داشتند و زره برای ایشان سخت و دشوار بود. پیغمبر(ص) با خواندن این دعا که حاوی هزار نام الهی است، از معضل جسمی و دشواری زره بیرون آمدند. نمونه دیگر جنگ بدر است. در جنگ بدر، امیرالمؤمنین(ع) با اینکه امام و دارای ولایت تکوینی بودند، برای پیروزی بر دشمن از دعای خاصی استفاده کردند. این نشان می‌دهد دعا، ابزاری برای پیروزی در سخت‌ترین شرایط است. نمونه دیگر دعای۵۰ صحیفه سجادیه است که نه فقط برای آموزش به ما، بلکه برای سلوک معنوی خود امام سجاد(ع) بود. ایشان با خواندن این دعاها با دشمن مقابله می‌کردند.
حجت الاسلام قادری در جمع‌بندی نهایی بحث، تأکید می‌کند: در شرایط حساس کنونی، جامعه اسلامی برای عبور موفقیت‌آمیز از بحران‌ها، باید دو رکن اساسی را با یکدیگر پیوند زند. رکن نخست، تقویت بنیان معنوی از طریق دعا و نیایش است. همان‌گونه که آیات قرآن کریم و سیره معصومین(ع) نشان می‌دهد، دعا نه صرفاً یک عمل فردی، بلکه راهکاری استراتژیک برای خروج از بن‌بست‌های اجتماعی و دستیابی به نصرت الهی است. رکن دوم، حفظ انسجام حول محور ولایت و رهبری است که تضمین‌کننده تداوم مسیر صحیح انقلاب و جلوگیری از انحرافات فکری است. همان‌طور که نبوت، مظهر توحید است، ولایت نیز مظهر نبوت است و در عصر غیبت، فقیه جامع‌الشرایط این نقش حیاتی را ایفا می‌کند. این دو رکن، یعنی یک جامعه دعاگو و یک رهبر شایسته، به مثابه دو بال قدرتمند، جامعه را از گردنه‌های سخت تاریخی عبور داده و به ساحل آرامش و پیشرفت رهنمون می‌سازد.